Δικαιώματα των Κωφών στην Ελλάδα: οι νόμοι με απλά λόγια

Οι νόμοι στην Ελλάδα δίνουν δικαιώματα στους Κωφούς και στους βαρήκοους. Εδώ θα μάθετε με απλά λόγια τι λένε για τη γλώσσα, το σχολείο, τον διερμηνέα και την προσβασιμότητα. Θα μάθετε και πού να απευθυνθείτε, αν ένα δικαίωμα δεν τηρείται.

Ποια είναι τα βασικά δικαιώματα των Κωφών;

• Ο νόμος αναγνωρίζει την Ελληνική Νοηματική Γλώσσα (ΕΝΓ) ως ισότιμη με την ελληνική γλώσσα.
• Στο σχολείο, η ΕΝΓ είναι η πρώτη γλώσσα των Κωφών και των βαρήκοων μαθητών.
• Η Ελλάδα έχει κυρώσει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες. Η Σύμβαση αναφέρει τις νοηματικές γλώσσες με το όνομά τους.
• Οι δημόσιες υπηρεσίες πρέπει να επικοινωνούν μαζί σας με τρόπο που καταλαβαίνετε.
• Μπορείτε να ζητήσετε δωρεάν διερμηνέα ΕΝΓ για τις συναλλαγές σας.
• Οι ιστότοποι και οι εφαρμογές του Δημοσίου πρέπει να είναι προσβάσιμα. Δηλαδή πρέπει να μπορούν να τα χρησιμοποιούν και τα άτομα με αναπηρίες.
• Από το 2025 ισχύουν κανόνες προσβασιμότητας και για βασικές υπηρεσίες, όπως οι τράπεζες και τα ηλεκτρονικά καταστήματα.

Αναγνωρίζει ο νόμος την Ελληνική Νοηματική Γλώσσα;

Ναι. Ο νόμος 4488/2017, στο άρθρο 65 παράγραφος 2, λέει ότι η ΕΝΓ «αναγνωρίζεται ως ισότιμη με την ελληνική γλώσσα».

Ο νόμος δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ Α΄ 137, στις 13 Σεπτεμβρίου 2017. ΦΕΚ είναι η Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, όπου δημοσιεύονται οι νόμοι. Το άρθρο ισχύει ακόμη, χωρίς αλλαγές.

Το ίδιο άρθρο λέει ότι το κράτος παίρνει μέτρα:

• για να προωθεί την ΕΝΓ,
• για να καλύπτει όλες τις ανάγκες επικοινωνίας των Κωφών και των βαρήκοων πολιτών.

Η Κύπρος έχει δική της νομοθεσία. Εκεί ο νόμος 66(Ι)/2006 αναγνωρίζει την Κυπριακή Νοηματική Γλώσσα (ΚΝΓ).

Για τη γλώσσα, την ιστορία της και το πώς λειτουργεί, διαβάστε το άρθρο μας για την Ελληνική Νοηματική Γλώσσα.

Τι λέει ο νόμος για τη νοηματική στο σχολείο;

Ο νόμος για την ειδική αγωγή είναι ο νόμος 3699/2008 (ΦΕΚ Α΄ 199, 2 Οκτωβρίου 2008). Το άρθρο 7 παράγραφος 1 λέει:

• Η ΕΝΓ είναι η πρώτη γλώσσα των Κωφών και των βαρήκοων μαθητών.
• Η Νέα Ελληνική είναι η δεύτερη γλώσσα τους, στη γραπτή της μορφή.
• Ο προφορικός λόγος, δηλαδή η ομιλία, είναι μια πρόσθετη επιλογή του μαθητή.
• Οι δύο γλώσσες είναι ισότιμες. Γι' αυτό ο νόμος θεωρεί κατάλληλη τη δίγλωσση εκπαίδευση, δηλαδή τη μάθηση και στις δύο γλώσσες.
• Οι εκπαιδευτικοί και το ειδικό εκπαιδευτικό προσωπικό πρέπει να έχουν πιστοποιημένη γνώση της ΕΝΓ. Αυτό χρειάζεται για να τοποθετηθούν σε ειδικά σχολεία Κωφών.

Ένας παλαιότερος νόμος έλεγε ήδη κάτι παρόμοιο. Είναι ο νόμος 2817/2000 (ΦΕΚ Α΄ 78, 14 Μαρτίου 2000). Στο άρθρο 1 έγραφε ότι η γλώσσα των Κωφών και των βαρήκοων μαθητών είναι η ελληνική νοηματική.

Το 2008, ο νόμος 3699/2008 (άρθρο 35) κατάργησε όσα σημεία του παλιού νόμου έρχονταν σε αντίθεση με τον νέο. Σήμερα ισχύει το άρθρο 7 του νόμου 3699/2008.

Τι λέει η Σύμβαση του ΟΗΕ για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες;

Η Σύμβαση του ΟΗΕ για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες είναι μια διεθνής συμφωνία. Η Ελλάδα την υπέγραψε το 2007. Την κύρωσε με τον νόμο 4074/2012 (ΦΕΚ Α΄ 88, 11 Απριλίου 2012). Κύρωση σημαίνει ότι η χώρα δέχεται επίσημα, με νόμο, να τηρεί τη συμφωνία.

Αυτό έχει σημασία. Το άρθρο 28 του Συντάγματος λέει ότι μια διεθνής σύμβαση που κυρώθηκε με νόμο υπερισχύει από κάθε αντίθετη διάταξη νόμου. Δηλαδή, αν ένας νόμος λέει κάτι αντίθετο από τη Σύμβαση, ισχύει η Σύμβαση.

Η Σύμβαση μιλά για τη νοηματική γλώσσα σε πολλά άρθρα:

• Άρθρο 2 (ορισμοί): Η λέξη «γλώσσα» περιλαμβάνει και τις νοηματικές γλώσσες, όχι μόνο τις ομιλούμενες.
• Άρθρο 9 (προσβασιμότητα): Τα κράτη παρέχουν ζωντανή βοήθεια και ανθρώπους που μεσολαβούν, όπως επαγγελματίες διερμηνείς νοηματικής γλώσσας. Σκοπός είναι να γίνουν προσβάσιμα τα κτίρια και οι χώροι που είναι ανοιχτοί στο κοινό.
• Άρθρο 21 (έκφραση και πληροφόρηση): Τα κράτη δέχονται και διευκολύνουν τη χρήση της νοηματικής γλώσσας στις επίσημες συναλλαγές. Αναγνωρίζουν και προωθούν τη χρήση της.
• Άρθρο 24 (εκπαίδευση): Τα κράτη διευκολύνουν την εκμάθηση της νοηματικής γλώσσας. Στηρίζουν τη γλωσσική ταυτότητα της κοινότητας των Κωφών. Παίρνουν μέτρα για να προσλαμβάνουν εκπαιδευτικούς που γνωρίζουν νοηματική γλώσσα.
• Άρθρο 30 (πολιτισμός): Τα άτομα με αναπηρίες έχουν δικαίωμα να αναγνωρίζεται και να στηρίζεται η πολιτιστική και γλωσσική ταυτότητά τους. Σε αυτήν ανήκουν οι νοηματικές γλώσσες και η κουλτούρα των Κωφών.

Με τα άρθρα 24 και 30, η Σύμβαση βλέπει τους Κωφούς και ως κοινότητα με δική της γλώσσα και κουλτούρα.

Ο νόμος 4488/2017, από το άρθρο 59 και μετά, βάζει γενικούς κανόνες για να εφαρμοστεί η Σύμβαση στην Ελλάδα.

Τι λέει το Σύνταγμα για τα άτομα με αναπηρίες;

Το άρθρο 21 παράγραφος 6 του Συντάγματος λέει ότι τα άτομα με αναπηρίες έχουν δικαίωμα σε μέτρα που τους εξασφαλίζουν:

• αυτονομία,
• ένταξη στην εργασία,
• συμμετοχή στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας.

Το Σύνταγμα δεν αναφέρει την ΕΝΓ με το όνομά της. Τη γλώσσα την αναγνωρίζει ο νόμος 4488/2017.

Έχω δικαίωμα σε διερμηνέα νοηματικής γλώσσας;

Ο νόμος 4488/2017 βάζει υποχρεώσεις στις υπηρεσίες:

• Άρθρο 65 παράγραφος 1: Οι δημόσιες υπηρεσίες, όταν εξυπηρετούν άτομα με αναπηρίες, πρέπει να δίνουν κατάλληλα μέσα επικοινωνίας και πρόσβαση στην πληροφόρηση.
• Άρθρο 61: Κάθε πρόσωπο ή φορέας, δημόσιος ή ιδιωτικός, πρέπει να κάνει εύλογες προσαρμογές όταν χρειάζεται. Εύλογες προσαρμογές είναι λογικές αλλαγές για ένα συγκεκριμένο άτομο. Ο φορέας πρέπει να τις κάνει, εκτός αν είναι υπερβολικό βάρος για αυτόν.
• Άρθρο 63: Στις δημόσιες υπηρεσίες, οι εύλογες προσαρμογές περιλαμβάνουν και υπηρεσίες που βοηθούν την επικοινωνία.

Στην πράξη, σήμερα μπορείτε να βρείτε διερμηνέα με τρεις τρόπους:

1. Διερμηνέας από κοντά. Το gov.gr λέει ότι Κωφοί και βαρήκοοι πολίτες μπορούν να ζητήσουν δωρεάν επαγγελματία διερμηνέα από το Εθνικό Ίδρυμα Κωφών (ΕΙΚ). Ο διερμηνέας μπορεί να είναι διερμηνέας ΕΝΓ ή χειλεανάγνωσης, δηλαδή ανάγνωσης των χειλιών. Διερμηνεύει στις συναλλαγές σας με δημόσιες υπηρεσίες και άλλους φορείς.
2. Διερμηνεία από απόσταση. Στο gov.gr υπάρχει και υπηρεσία διερμηνείας από απόσταση. Με αυτήν επικοινωνείτε την ίδια στιγμή με οποιονδήποτε ακούοντα, μέσω διερμηνέα.
3. Μέσω της ΟΜΚΕ. Στον ιστότοπο της ΟΜΚΕ υπάρχει η φόρμα «Αίτηση Κλήσης Διερμηνέα». Υπάρχει και λίστα διερμηνέων ανά πόλη. Η φόρμα ρωτά και σε ποιο σωματείο είστε μέλος.

Οι όροι και ο τρόπος της αίτησης μπορεί να αλλάξουν. Δείτε πάντα τη σελίδα της υπηρεσίας στο gov.gr. Αν χρειάζεστε διερμηνέα σε δικαστήριο ή στην αστυνομία, ρωτήστε πρώτα έναν δικηγόρο ή την ΟΜΚΕ.

Πρέπει οι ιστότοποι και οι εφαρμογές να είναι προσβάσιμα;

Ναι. Υπάρχουν δύο νόμοι.

Τι ισχύει για τους ιστότοπους και τις εφαρμογές του Δημοσίου;

Ο νόμος 4727/2020 (ΦΕΚ Α΄ 184, 23 Σεπτεμβρίου 2020), στα άρθρα 36 έως 47, λέει:

• Οι ιστότοποι και οι εφαρμογές για κινητά των δημόσιων φορέων πρέπει να είναι προσβάσιμα, ιδίως για τα άτομα με αναπηρίες.
• Κάθε φορέας δημοσιεύει δήλωση προσβασιμότητας. Είναι ένα κείμενο για το πόσο προσβάσιμος είναι ο ιστότοπος ή η εφαρμογή. Ο φορέας την ενημερώνει τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο.
• Η δήλωση δίνει έναν τρόπο να στείλετε παρατηρήσεις. Με αυτόν μπορείτε να πείτε τι δεν λειτουργεί για εσάς ή να ζητήσετε πληροφορίες που λείπουν.
• Ο φορέας πρέπει να σας απαντήσει μέσα σε 30 ημέρες.
• Αν η απάντηση δεν σας ικανοποιεί, η δήλωση πρέπει να λέει ότι μπορείτε να απευθυνθείτε και στον Συνήγορο του Πολίτη.

Τι ισχύει από το 2025 για προϊόντα και υπηρεσίες;

Ο νόμος 4994/2022 (ΦΕΚ Α΄ 215, 18 Νοεμβρίου 2022) έφερε στην Ελλάδα μια ευρωπαϊκή οδηγία. Είναι η οδηγία 2019/882 για την προσβασιμότητα προϊόντων και υπηρεσιών. Οδηγία είναι ένας κανόνας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που κάθε χώρα περνά στους δικούς της νόμους.

Οι κανόνες του νόμου εφαρμόζονται από τις 28 Ιουνίου 2025. Αφορούν, για παράδειγμα:

• τα ηλεκτρονικά καταστήματα,
• τις τραπεζικές υπηρεσίες για καταναλωτές,
• τα ηλεκτρονικά βιβλία,
• τις τηλεφωνικές και άλλες ηλεκτρονικές επικοινωνίες,
• τους ιστότοπους, τις εφαρμογές και τα ηλεκτρονικά εισιτήρια των επιβατικών μεταφορών,
• μηχανήματα όπως τα ΑΤΜ, τα μηχανήματα εισιτηρίων και τα τερματικά πληρωμών.

Οι κανόνες αυτοί δεν ισχύουν για τις πολύ μικρές επιχειρήσεις που παρέχουν υπηρεσίες. Ο νόμος δίνει και μεταβατικό διάστημα, δηλαδή επιπλέον χρόνο (άρθρο 28). Αυτό ισχύει για μηχανήματα και συμβάσεις που υπήρχαν ήδη πριν από τις 28 Ιουνίου 2025. Γι' αυτό ένα παλιό μηχάνημα μπορεί να μην είναι ακόμη προσβάσιμο.

Πού μπορώ να απευθυνθώ, αν δεν τηρείται ένα δικαίωμα;

1. Ζητήστε το γραπτά. Γράψτε στην υπηρεσία τι χρειάζεστε, για παράδειγμα διερμηνέα ή γραπτή ενημέρωση. Κρατήστε αντίγραφο.
2. Η ΟΜΚΕ. Η Ομοσπονδία Κωφών Ελλάδος είναι η ομοσπονδία των σωματείων Κωφών και βαρήκοων. Είναι μέλος της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Κωφών. Έχει καταστατικό, δηλαδή βασικούς κανόνες. Σύμφωνα με αυτό, μπορεί να στηρίξει Κωφούς και βαρήκοους όταν παραβιάζονται τα δικαιώματά τους. Για την ΟΜΚΕ, τα σωματεία και τη ζωή της κοινότητας, διαβάστε το άρθρο μας για την κοινότητα των Κωφών.
3. Ο Συνήγορος του Πολίτη. Είναι ανεξάρτητη αρχή, δηλαδή δημόσιος φορέας που δεν εξαρτάται από την κυβέρνηση. Ο νόμος 4488/2017 (άρθρο 72) τον ορίζει ως τον φορέα που προωθεί, παρακολουθεί και προστατεύει την εφαρμογή της Σύμβασης του ΟΗΕ. Δέχεται και ερευνά αναφορές, δηλαδή γραπτά παράπονα, για παραβίαση των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρίες.

Στον Συνήγορο του Πολίτη κάνετε αναφορά με τρεις τρόπους:

• ηλεκτρονικά, στον ιστότοπό του, με την προσωπική σας ηλεκτρονική διεύθυνση (θα πάρετε κωδικό για να βλέπετε την πορεία της αναφοράς),
• με ταχυδρομείο, στη διεύθυνση Χαλκοκονδύλη 17, 104 32 Αθήνα,
• από κοντά, με ραντεβού, στα γραφεία του στην Αθήνα ή στη Θεσσαλονίκη.

Ο Συνήγορος δεν λύνει ιδιωτικές διαφορές με τράπεζες, εταιρείες τηλεφωνίας ή καταστήματα. Εξαίρεση είναι οι διακρίσεις, δηλαδή όταν σας φέρονται άνισα. Τότε μπορείτε να του γράψετε.

Τι πρέπει να θυμάστε;

Οι νόμοι δίνουν στην ΕΝΓ ίση θέση με την ελληνική γλώσσα. Ζητούν από το σχολείο, τις υπηρεσίες και τις επιχειρήσεις να επικοινωνούν μαζί σας με τρόπο που καταλαβαίνετε. Αν κάτι δεν τηρείται, ζητήστε το. Για βοήθεια, απευθυνθείτε στην ΟΜΚΕ ή στον Συνήγορο του Πολίτη.

Για τις καθημερινές στιγμές χωρίς διερμηνέα, δοκιμάζεται σήμερα το Noima, μια εφαρμογή που μεταφράζει ζωντανά την ΕΝΓ σε ελληνικό κείμενο και φωνή, χωρίς να αντικαθιστά τους διερμηνείς.