Ελληνική Νοηματική Γλώσσα (ΕΝΓ): τι είναι και πώς λειτουργεί

Η Ελληνική Νοηματική Γλώσσα (ΕΝΓ) είναι η γλώσσα της κοινότητας των Κωφών στην Ελλάδα. Είναι πλήρης και φυσική γλώσσα, με δικό της λεξιλόγιο και δική της γραμματική. Εδώ θα μάθετε τι είναι, ποιοι τη χρησιμοποιούν, πώς λειτουργεί και ποιοι μύθοι δεν ισχύουν.

Τι είναι η Ελληνική Νοηματική Γλώσσα;

Η ΕΝΓ είναι η φυσική γλώσσα των Κωφών που ζουν στην Ελλάδα. «Φυσική» σημαίνει ότι δεν την έφτιαξε κάποιος. Αναπτύχθηκε μόνη της, γιατί οι Κωφοί χρειάζονταν να βρίσκονται μαζί και να επικοινωνούν.

Η ΕΝΓ, όπως όλες οι νοηματικές γλώσσες του κόσμου, είναι «πλήρης και φυσική γλώσσα». Αυτό γράφει η Ομοσπονδία Κωφών Ελλάδος (ΟΜΚΕ).

Η ΕΝΓ δεν είναι τα ελληνικά με τα χέρια. Είναι άλλη γλώσσα από την ομιλούμενη ελληνική. Έχει δικές της λέξεις, τα νοήματα, και δικούς της κανόνες γραμματικής.

Τη νοηματική δεν την ακούμε. Τη βλέπουμε με τα μάτια. Χρησιμοποιεί τα χέρια, το πρόσωπο και το σώμα.

Είναι η νοηματική γλώσσα ίδια σε όλο τον κόσμο;

Όχι. Υπάρχουν πολλές νοηματικές γλώσσες, όπως υπάρχουν πολλές ομιλούμενες γλώσσες. Ο ΟΗΕ αναφέρει ότι στον κόσμο ζουν πάνω από 70 εκατομμύρια κωφά άτομα. Τα στοιχεία είναι της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Κωφών. Όλοι μαζί χρησιμοποιούν περισσότερες από 300 νοηματικές γλώσσες.

Η νοηματική γλώσσα μιας χώρας δεν ακολουθεί την ομιλούμενη γλώσσα της. Στη Βρετανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες μιλούν αγγλικά. Όμως η Βρετανική και η Αμερικανική Νοηματική Γλώσσα είναι πολύ διαφορετικές. Όποιος ξέρει τη μία δεν καταλαβαίνει την άλλη.

Η Κύπρος έχει τη δική της νοηματική γλώσσα, την Κυπριακή Νοηματική Γλώσσα (ΚΝΓ). Την αναγνωρίζει ένας κυπριακός νόμος του 2006, ο Ν. 66(Ι)/2006. Σύμφωνα με τον νόμο, η ΚΝΓ βασίζεται στην ελληνική νοηματική, όπως εξελίχθηκε στην Κύπρο.

Υπάρχει και η διεθνής νοηματική. Τη χρησιμοποιούν Κωφοί σε διεθνείς συναντήσεις και στα ταξίδια. Ο ΟΗΕ γράφει ότι είναι πιο απλή από τις φυσικές νοηματικές γλώσσες και έχει λίγες λέξεις.

Ποιοι χρησιμοποιούν την ΕΝΓ;

Την ΕΝΓ χρησιμοποιούν:

• Κωφοί και βαρήκοοι σε όλη την Ελλάδα,
• γονείς που έχουν Κωφά παιδιά,
• ακούοντες που την έχουν μάθει,
• οι διερμηνείς της ΕΝΓ.

Οι επαγγελματίες διερμηνείς έχουν δικό τους σωματείο από το 1991: το Σωματείο Διερμηνέων Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας (ΣΔΕΝΓ).

Όμως δεν ξέρουν όλα τα κωφά και βαρήκοα άτομα την ΕΝΓ. Πόσοι χρησιμοποιούν την ΕΝΓ στην Ελλάδα; Δεν βρήκαμε επίσημο και πρόσφατο αριθμό. Γι' αυτό δεν δίνουμε αριθμό εδώ.

Ποιες λέξεις προτιμά η ίδια η κοινότητα, όπως «Κωφός» και «νοηματίζω»; Δείτε το άρθρο μας για τις σωστές λέξεις.

Πώς λειτουργεί η νοηματική γλώσσα;

Κάθε λέξη της ΕΝΓ λέγεται νόημα. Ένα νόημα δεν είναι μια τυχαία χειρονομία. Έχει μέρη, όπως μια ομιλούμενη λέξη έχει ήχους.

Από τι φτιάχνεται ένα νόημα;

Κάθε νόημα φτιάχνεται από:

• τη χειρομορφή: το σχήμα που παίρνουν τα δάχτυλα,
• τη θέση: πού γίνεται το νόημα, πάνω στο σώμα ή στον χώρο μπροστά στο σώμα,
• την κίνηση: πώς κινείται το χέρι, για παράδειγμα πάνω, κάτω, σε κύκλο ή σε ευθεία,
• τον προσανατολισμό: προς τα πού κοιτούν η παλάμη και τα δάχτυλα.

Αν αλλάξει ένα μόνο από αυτά, μπορεί να αλλάξει και η σημασία. Το ίδιο γίνεται στα ελληνικά με το «πάνω» και το «κάνω»: αλλάζει ένας μόνο ήχος και η λέξη είναι άλλη.

Τι κάνουν το πρόσωπο και το σώμα;

Στην ΕΝΓ το πρόσωπο δεν δείχνει μόνο συναισθήματα. Τα φρύδια, το στόμα, το κεφάλι και ο κορμός έχουν ρόλο και στη γραμματική. Δύο παραδείγματα:

• Ερωτήσεις. Στις ερωτήσεις με «ποιος», «τι», «πού» ή «γιατί», τα φρύδια σμίγουν ή σηκώνονται. Κινείται και το κεφάλι.
• Άρνηση. Το «όχι» φαίνεται και στο κεφάλι. Στην ΕΝΓ το κεφάλι γέρνει προς τα πίσω και τα φρύδια σηκώνονται. Μοιάζει με το «όχι» που κάνουν και οι ακούοντες στην Ελλάδα. Το κεφάλι μπορεί επίσης να κουνηθεί δεξιά και αριστερά. Καθεμία από τις δύο κινήσεις, ακόμη και μόνη της, μπορεί να κάνει μια πρόταση αρνητική.

Γι' αυτό το πρόσωπο μετράει όσο και τα χέρια.

Πώς χρησιμοποιείται ο χώρος;

Όποιος νοηματίζει χρησιμοποιεί τον χώρο μπροστά του. Για το «εγώ», το «εσύ» και το «αυτός» συχνά δείχνει: τον εαυτό του, τον άλλον ή ένα σημείο στον χώρο.

Ένα πρόσωπο ή ένα πράγμα μπορεί να «μπει» σε ένα σημείο του χώρου. Μετά, όταν το ξαναχρειαστεί, αρκεί να δείξει εκείνο το σημείο. Κάποια ρήματα κινούνται από το ένα σημείο στο άλλο. Έτσι δείχνουν ποιος κάνει κάτι σε ποιον.

Με ποια σειρά μπαίνουν τα νοήματα;

Η σειρά των νοημάτων συχνά διαφέρει από τη σειρά των λέξεων στα ελληνικά.

Μια μελέτη του 2020 εξέτασε πώς νοηματίζουν δέκα ενήλικες Κωφοί με μητρική γλώσσα την ΕΝΓ. Βρήκε ότι η βασική σειρά είναι: υποκείμενο (ποιος), αντικείμενο (τι) και ρήμα (η πράξη). Δηλαδή το ρήμα έρχεται συχνά στο τέλος. Η σειρά μπορεί να αλλάζει. Εξαρτάται από το ρήμα και από το τι θέλει να τονίσει κανείς.

Η ίδια μελέτη βρήκε ότι η λέξη της ερώτησης, όπως το ΠΟΙΟΣ, μπαίνει στο τέλος της πρότασης. Δύο παραδείγματα από τη μελέτη (τα νοήματα γράφονται με κεφαλαία):

• ΑΓΟΡΙ ΜΙΚΡΟ ΛΕΜΟΝΑΔΑ ΠΛΗΡΩΝΕΙ σημαίνει «Ένα μικρό αγόρι πληρώνει μια λεμονάδα».
• ΚΟΥΤΙ ΑΓΟΡΑΖΕΙ ΠΟΙΟΣ σημαίνει «Ποιος αγοράζει ένα κουτί;».

Τα κεφαλαία είναι μόνο ένας τρόπος να σημειώσουμε τα νοήματα στο χαρτί. Δεν είναι τρόπος γραφής της ΕΝΓ.

Έχει η νοηματική γλώσσα αλφάβητο;

Ναι, το δακτυλικό αλφάβητο. Στην ΕΝΓ, κάθε γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου γίνεται με ένα δικό του σχήμα του χεριού. Έτσι μια λέξη μπορεί να γραφτεί γράμμα γράμμα στον αέρα.

Το δακτυλικό αλφάβητο δεν είναι ίδιο σε όλες τις χώρες. Στη Βρετανική Νοηματική, για παράδειγμα, τα περισσότερα γράμματα γίνονται με τα δύο χέρια. Στην Αμερικανική γίνονται με το ένα χέρι.

Το δακτυλικό αλφάβητο χρησιμοποιείται κυρίως για ονόματα ανθρώπων και τόπων. Χρησιμοποιείται επίσης για λέξεις που δεν έχουν δικό τους νόημα στην ΕΝΓ.

Είναι όμως μικρό μέρος της γλώσσας. Η Αμερικανική Νοηματική χρησιμοποιεί πολύ το δακτυλικό αλφάβητο. Ακόμη κι εκεί, είναι περίπου το 9% του καθημερινού νοηματισμού. Η ΕΝΓ δεν είναι ελληνικές λέξεις γραμμένες με τα δάχτυλα.

Θέλετε να ξεκινήσετε; Δείτε το άρθρο μας για το πώς μαθαίνει κανείς ΕΝΓ.

Είναι η ΕΝΓ ίδια σε όλη την Ελλάδα;

Όχι ακριβώς. Όπως σε κάθε γλώσσα, υπάρχουν διαφορές. Η μελέτη του 2020 αναφέρει μια παλαιότερη έρευνα. Εκείνη βρήκε διαφορές από περιοχή σε περιοχή και από ηλικία σε ηλικία. Έτσι ένα νόημα μπορεί να γίνεται λίγο αλλιώς σε άλλη περιοχή ή σε άλλη γενιά.

Η ίδια έρευνα βρήκε ότι η ΕΝΓ δανείζεται στοιχεία από την ομιλούμενη ελληνική. Η ΕΝΓ όμως έχει τη δική της γραμματική.

Αναγνωρίζει ο νόμος την ΕΝΓ;

Ναι. Ο νόμος 4488/2017 (άρθρο 65) αναγνωρίζει την Ελληνική Νοηματική Γλώσσα ως ισότιμη με την ελληνική γλώσσα. «Ισότιμη» σημαίνει ότι έχει την ίδια αξία.

Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Διαβάστε το άρθρο μας για τα δικαιώματα των Κωφών.

Πότε είναι η Παγκόσμια Ημέρα Νοηματικών Γλωσσών;

Στις 23 Σεπτεμβρίου. Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ την καθιέρωσε στις 19 Δεκεμβρίου 2017. Γιορτάστηκε για πρώτη φορά το 2018. Διαλέχτηκε αυτή η ημέρα γιατί τότε, το 1951, ιδρύθηκε η Παγκόσμια Ομοσπονδία Κωφών.

Ο ΟΗΕ τη λέει «Διεθνή Ημέρα Νοηματικών Γλωσσών». Η ΟΜΚΕ τη λέει «Παγκόσμια Ημέρα Νοηματικών Γλωσσών».

Ποιοι μύθοι για τη νοηματική δεν ισχύουν;

• «Η νοηματική είναι ίδια παντού». Όχι. Υπάρχουν πάνω από 300 νοηματικές γλώσσες.
• «Είναι τα ελληνικά με τα χέρια». Όχι. Η ΕΝΓ έχει δικό της λεξιλόγιο και δική της γραμματική.
• «Είναι παντομίμα». Όχι. Πολλά νοήματα δεν μοιάζουν με αυτό που σημαίνουν. Είναι λέξεις μιας γλώσσας και πρέπει να τις μάθει κανείς.
• «Δεν έχει γραμματική». Έχει. Ο ΟΗΕ και η ΟΜΚΕ λένε ότι οι νοηματικές γλώσσες είναι πλήρεις, φυσικές γλώσσες.
• «Είναι μόνο το δακτυλικό αλφάβητο». Όχι. Το αλφάβητο είναι μικρό μέρος της γλώσσας. Τα νοήματα είναι ολόκληρες λέξεις.
• «Το πρόσωπο δεν μετράει». Μετράει πολύ. Μια κίνηση του κεφαλιού μπορεί να κάνει μια πρόταση αρνητική.
• «Την έφτιαξαν ακούοντες για τους Κωφούς». Όχι. Η ΕΝΓ αναπτύχθηκε μόνη της, ανάμεσα στους Κωφούς.

Τι να διαβάσετε μετά;

• Οι σωστές λέξεις για τους Κωφούς και τη νοηματική
• Πώς να μάθετε Ελληνική Νοηματική Γλώσσα
• Τα δικαιώματα των Κωφών στην Ελλάδα

Το Noima είναι μια εφαρμογή σε δοκιμή που μεταφράζει ζωντανά την ΕΝΓ σε ελληνικό κείμενο και φωνή, από κοντά ή σε βιντεοκλήση: δείτε τι είναι το Noima.