Κωφός, όχι κωφάλαλος: οι σωστές λέξεις για τους Κωφούς

Οι λέξεις μετράνε. Λέξεις όπως «κωφάλαλος» ή «κουφός» υπάρχουν ακόμη στα ελληνικά. Σε αυτό το άρθρο θα μάθετε ποιες λέξεις προτιμά η κοινότητα των Κωφών και γιατί.

Ποιες λέξεις είναι σωστές;

• Κωφός, Κωφοί, όχι «κωφάλαλος» ή «κουφός».
• Βαρήκοος, βαρήκοοι, για όσους ακούν λίγο.
• Ακούων, ακούοντες, για όσους ακούν.
• Νοηματίζω, όχι «κάνω νοήματα».
• Ελληνική Νοηματική Γλώσσα (ΕΝΓ), όχι «νοητική».
• Διερμηνέας ΕΝΓ, για τον επαγγελματία που μεταφέρει τη συζήτηση από τη μία γλώσσα στην άλλη.

Κωφός ή κωφάλαλος;

Η σωστή λέξη είναι κωφός. Η Ομοσπονδία Κωφών Ελλάδος (ΟΜΚΕ) το λέει καθαρά: ο όρος «κωφάλαλος» είναι λάθος. Τη θέση του πήραν οι λέξεις «κωφός» και «βαρήκοος», ανάλογα με το πόσο ακούει κάποιος.

Η λέξη «κωφάλαλος» ενώνει το «κωφός» με το «άλαλος». Άλαλος είναι αυτός που δεν μιλάει. Η ΟΜΚΕ εξηγεί και το πρόβλημα αυτής της λέξης. Το 2018 ένας πολιτικός είπε «κωφάλαλο» κάποιον που δεν ήξερε ελληνικά. Η ΟΜΚΕ απάντησε ότι έτσι οι Κωφοί παρουσιάζονται σαν άνθρωποι χωρίς γλώσσα, σαν «άγλωσσοι».

Αυτό δεν ισχύει. Σύμφωνα με την ΟΜΚΕ, οι περισσότεροι Κωφοί και βαρήκοοι έχουν μητρική γλώσσα τη νοηματική. Άλλοι έχουν μητρική γλώσσα τα ομιλούμενα ελληνικά, όπως οι ακούοντες. Όλοι έχουν γλώσσα.

Και ο νόμος πια ξεχωρίζει την ακοή από την ομιλία. Ο νόμος 5023/2023 άλλαξε λέξεις σε βασικούς κώδικες. Κώδικας είναι ένας μεγάλος νόμος που μαζεύει τους κανόνες για ένα θέμα. Ανάμεσά τους είναι ο Αστικός Κώδικας, ο Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας και ο Κώδικας Συμβολαιογράφων. Οι κώδικες γράφουν τώρα «κωφός» για την ακοή. Για την ομιλία γράφουν «πρόσωπο με σοβαρή αναπηρία λόγου». Είναι δύο διαφορετικά πράγματα.

Κωφός ή κουφός;

Και εδώ η σωστή λέξη είναι κωφός. Η λέξη «κουφός» υπάρχει στα ελληνικά. Στην καθημερινή γλώσσα όμως τη βρίσκουμε σε αρνητικές εκφράσεις:

• «Σαν να μιλάς σε κουφό» λέμε για κάποιον πεισματάρη, που δεν ακούει συμβουλές.
• «Κάνω τον κουφό» σημαίνει ότι κάνω πως δεν καταλαβαίνω.
• «Άκουσα ένα κουφό» σημαίνει ότι άκουσα κάτι ανόητο ή παράλογο.

Ο νόμος 5023/2023 γράφει τον σκοπό του στο άρθρο 1. Θέλει να βγάλει από τους βασικούς νόμους τις εκφράσεις που υποτιμούν τα άτομα με αναπηρία. Θέλει να βγάλει και τις εκφράσεις που στηρίζονται σε στερεότυπα για αυτά. Στον Αστικό Κώδικα, για παράδειγμα, η λέξη «κουφός» έγινε «κωφός» και η λέξη «κωφάλαλος» σβήστηκε.

Γιατί «Κωφός» με κεφαλαίο Κ;

Στα ελληνικά γράφουμε συνήθως «κωφός» με μικρό κ. Η κοινότητα των Κωφών όμως ξεχωρίζει δύο σημασίες:

• κωφός, με μικρό κ: περιγράφει μόνο την ακοή.
• Κωφός, με κεφαλαίο Κ: περιγράφει έναν άνθρωπο που ανήκει στην κοινότητα των Κωφών. Αυτή η κοινότητα έχει δική της γλώσσα, τη νοηματική, και δικό της πολιτισμό.

Έτσι εξηγεί τη διαφορά η ελληνική Βικιπαίδεια. Το Σωματείο Διερμηνέων Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας (ΣΔΕΝΓ) γράφει επίσης με κεφαλαίο: «της κοινότητας των Κωφών».

Θα δείτε και τους δύο τρόπους γραφής. Η ΟΜΚΕ, για παράδειγμα, γράφει συχνά με μικρό κ. Δεν υπάρχει ένας μόνο σωστός τρόπος. Σε αυτό το άρθρο γράφουμε «Κωφοί» με κεφαλαίο, γιατί μιλάμε για την κοινότητα και τους ανθρώπους της.

Τι σημαίνει «βαρήκοος» και τι «ακούων»;

Βαρήκοος είναι όποιος έχει χάσει ένα μέρος της ακοής του. Η Παγκόσμια Ομοσπονδία Κωφών λέει ότι ένας άνθρωπος με μερική απώλεια ακοής μπορεί να προτιμά να τον λένε βαρήκοο.

Η φράση «κωφοί και βαρήκοοι» περιλαμβάνει και τις δύο ομάδες. Η ΟΜΚΕ λέει ότι εκπροσωπεί «όλους τους κωφούς και βαρήκοους πολίτες της χώρας». Τη φράση τη γράφει και ο νόμος: ο νόμος 4488/2017 μιλά για τις ανάγκες επικοινωνίας «των κωφών και βαρήκοων πολιτών».

Ακούοντες λέμε τους ανθρώπους που ακούν. Η λέξη δεν είναι προσβλητική. Απλώς περιγράφει. Τη χρησιμοποιεί και η ΟΜΚΕ, για παράδειγμα όταν μιλά για «ακούοντες Έλληνες πολίτες».

Γιατί όχι «άτομα με προβλήματα ακοής» ή «πάσχει από κώφωση»;

Η Παγκόσμια Ομοσπονδία Κωφών λέει ότι οι αγγλικοί όροι που σημαίνουν «κωφάλαλος» δεν είναι αποδεκτοί. Λέει ακόμη ότι συμφώνησε με τη Διεθνή Ομοσπονδία Βαρήκοων να μη χρησιμοποιείται ο αγγλικός όρος που σημαίνει «με βλάβη στην ακοή». Η λέξη που προτιμά είναι απλή: «κωφοί».

Η ελληνική φράση «άτομα με προβλήματα ακοής» λέει σχεδόν το ίδιο πράγμα. Βάζει στο κέντρο ένα «πρόβλημα», όχι τον άνθρωπο.

Το ίδιο ισχύει για το «πάσχει από κώφωση». Το «πάσχω» το λέμε για αρρώστιες. Για πολλούς Κωφούς, η κώφωση δεν είναι μόνο ιατρικό θέμα. Οι Κωφοί είναι μια κοινότητα με δική της γλώσσα και δικό της πολιτισμό.

Αυτό το αναγνωρίζει και ο ΟΗΕ, στη Σύμβαση για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες. Το άρθρο 30, παράγραφος 4, μιλά για την πολιτιστική και γλωσσική ταυτότητα των ατόμων με αναπηρία. Λέει ότι έχουν δικαίωμα, όπως όλοι, να αναγνωρίζεται και να στηρίζεται αυτή η ταυτότητα. Σε αυτήν ανήκουν οι νοηματικές γλώσσες και η κουλτούρα των Κωφών. Η Ελλάδα κύρωσε τη Σύμβαση, δηλαδή τη δέχτηκε επίσημα, με τον νόμο 4074/2012.

Πείτε απλά «είναι Κωφός» ή «είναι βαρήκοος». Αποφύγετε και τις λέξεις που δείχνουν λύπηση, όπως «ο καημένος» ή «δυστυχώς δεν ακούει».

Νοηματίζω ή κάνω νοήματα;

Το σωστό ρήμα είναι νοηματίζω. Για παράδειγμα:

• «Η Μαρία νοηματίζει.»
• «Νοηματίζουμε στο σπίτι.»
• «Ξέρετε να νοηματίζετε;»

Σε πιο επίσημο κείμενο, μπορείτε να γράψετε «χρησιμοποιεί την ΕΝΓ».

Γιατί όχι «κάνω νοήματα»; Στα καθημερινά ελληνικά, «κάνω νόημα» σημαίνει ότι κάνω μια κίνηση σε κάποιον, για να του δείξω κάτι χωρίς να μιλήσω. Για παράδειγμα: «Του έκανα νόημα να φύγουμε.» Ή: «Έκανα νόημα στο αυτοκίνητο να σταματήσει.» Έτσι, η φράση «κάνω νοήματα» δείχνει μια ολόκληρη γλώσσα σαν απλές χειρονομίες.

Το «νοηματίζω» το βρίσκουμε σε κείμενα της ίδιας της κοινότητας. Η ΟΜΚΕ δημοσιεύει στα ελληνικά τη Διακήρυξη των Βρυξελλών για τις νοηματικές γλώσσες. Το κείμενο μιλά για «κοινότητες που νοηματίζουν».

Τα νοήματα είναι οι λέξεις της νοηματικής γλώσσας. Ένα νόημα δεν είναι μια απλή κίνηση. Είναι λέξη μιας γλώσσας.

Νοηματική ή νοητική;

Οι δύο λέξεις μοιάζουν, αλλά σημαίνουν πολύ διαφορετικά πράγματα:

• νοηματική: βγαίνει από τη λέξη «νόημα». Η νοηματική γλώσσα είναι η γλώσσα που χρησιμοποιεί νοήματα.
• νοητική: βγαίνει από τη «νόηση», δηλαδή τη σκέψη. Τη βρίσκουμε σε φράσεις όπως «νοητικές ικανότητες».

Μη γράφετε «νοητική γλώσσα». Είναι λάθος.

Πώς λέγεται η νοηματική γλώσσα στην Ελλάδα;

Το πλήρες όνομα είναι Ελληνική Νοηματική Γλώσσα. Σύντομα τη λέμε ΕΝΓ. Σύμφωνα με το ΣΔΕΝΓ, είναι η φυσική γλώσσα της κοινότητας των Κωφών που ζουν στην Ελλάδα. Έχει δικό της λεξιλόγιο και δική της γραμματική. Ο νόμος 4488/2017 (άρθρο 65) την αναγνωρίζει ως ισότιμη με την ελληνική γλώσσα, δηλαδή ίση με αυτήν.

Δεν υπάρχει μία νοηματική για όλο τον κόσμο. Η Παγκόσμια Ομοσπονδία Κωφών λέει ότι υπάρχουν πάνω από 200 εθνικές νοηματικές γλώσσες. Γι' αυτό λέμε «οι νοηματικές γλώσσες», στον πληθυντικό. Ακόμη και η μέρα τους, στις 23 Σεπτεμβρίου, έχει όνομα στον πληθυντικό. Η ΟΜΚΕ τη λέει «Παγκόσμια Ημέρα Νοηματικών Γλωσσών».

Όταν μιλάτε για την Ελλάδα, πείτε «η Ελληνική Νοηματική» ή «η ΕΝΓ». Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα, διαβάστε τι είναι η Ελληνική Νοηματική Γλώσσα.

Πώς λέγεται ο επαγγελματίας που μεταφέρει τη συζήτηση;

Ο άνθρωπος που μεταφέρει τη συζήτηση ανάμεσα στην ΕΝΓ και στα ελληνικά λέγεται διερμηνέας ΕΝΓ ή διερμηνέας νοηματικής γλώσσας. Αυτή τη λέξη έχει και το όνομα του σωματείου τους: Σωματείο Διερμηνέων Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας. Και ο νόμος 5023/2023 γράφει «διερμηνείς».

Για πρακτικές συμβουλές, όπως πώς δουλεύετε με διερμηνέα, διαβάστε πώς να επικοινωνήσετε με Κωφούς. Για το δικαίωμα σε διερμηνέα, διαβάστε τα δικαιώματα των Κωφών.

Τι κάνω όταν δεν είμαι σίγουρος;

Κάθε άνθρωπος διαλέγει τις δικές του λέξεις. Κάποιος μπορεί να λέει ότι είναι Κωφός. Κάποιος άλλος μπορεί να λέει ότι είναι βαρήκοος. Σεβαστείτε την επιλογή του.

Αν δεν ξέρετε, ρωτήστε: «Πώς θέλετε να σας λέω;» Αν κάνετε λάθος, διορθώστε το και συνεχίστε. Αυτό που μετράει πιο πολύ είναι ο σεβασμός.

Το Noima είναι μια εφαρμογή σε δοκιμή που μεταφράζει ζωντανά την Ελληνική Νοηματική σε ελληνικό κείμενο και φωνή, σε βιντεοκλήση ή από κοντά (διαβάστε περισσότερα).